30 AĞUSTOS ZAFERİ

Tarihimiz ve Olaylar - 8 :   30 AĞUSTOS ZAFERİ 
                                                                                                                         *Rifat GÜNDAY

30 Ağustos Zaferiyle , Mili Mücedele Tarihimizin en önemli ve hayatî savunma savaşı   olan ; Sakarya Zaferini kazanmamızla birlikte Yunan Ordusunun –Anadolu’daki  bütün strateji planları sona ermişti.(23 Ağustos-12 Eylül 1921).Artık sıra ; özgürlük ve bağımsızlık alanımızı yok etmeyi hedefleyen  Yunan işgal güçlerinin Anadolu’dan atılmasına   gelmişti.Sakarya savaşında büyük ölçüde muhimmatını tüketen ordumuzun taarruz hazırlıkları  bir yıla yakın bir sürede ancak tamamlanabildi.Taarruz süresinin uzaması TBMM de huzursuzluklara da  yol açmıştı.Sürekli Cepheyi izleyen ve bir yandan da cephe gerisindeki hazırlıkları denetleyen Başkomutan Mustafa Kemal Taarruz ,  zamanının  gelmiş olduğuna hükmetti.(Temmuz/Ağustos-1922) Artık yapılacak Taaruz’un  detaylı harekat planlarıın hazırlanmasına geçildi.

BÜYÜK TAARRUZ HAZIRLIKLARI;
· Bir yıla yakın hızlı ve gizli olarak savaş hazırlıkları yapıldı.
· Doğu ve güney cephelerinden takviye birlikler getirildi.
· Tekalif-i Milliye Kanunu (Genel seferberlik) bütün yurtta uygulandı.
· Orduya artık müdafaa değil taarruz eğitimi verildi.Bu amaçla Süvari birliklerinin sayısı ve gücü      artırıldı.
· Mustafa Kemal Paşa’nın başkomutanlık süresi uzatıldı.
· Yunanlılar taarruzu Eskişehir ‘den bekliyorken Türk ordusu 26 Ağustos 1922’de Afyon ‘dan taarruza hazırlandı.(Bu ihtimali kuvvetlendiren en önemli algı Yunan cephesinin hemen doğusunda bulunan Sivrihisar’da 24.3.1922 tarihinde Bakanlar Kurulunun”2.İcra Vekilleri Heyeti” –İlk defa Ankara dışında- Toplantı yapmış ve önceki muharebeler –Eskişehir-Kütahya/ İnönü-bu cıvarda yapılmış olmasıyla bu bölgenin Lojistik kolaylıklar sağlıyor olmasıydı)
· Afyon’dan taarruz edilmesinin sebebi: Afyon’un ulaşım ve haberleşme açısından merkezi bir konum olması ve ileri harekatla (Cepheyi yardıktan sonra Yunan ordusunu ikiye bölüp parçalayabilir ve nihayetinde Vatandan sökülüp atılabilecekti.)Ancak seçilen saldırı – Cepheyi Yarma bölgesi -Yunan ordusunun çok fazla saldırı beklemediği sarp ve dağlık bir bölgeydi.Bu yüzden Türk Ordusu’nun cepheye intikali zorlukla yapılıyordu.
· Yarma amacıyla Afyon cephesinin güneyine 100 den fazla top ve taarruz yapacak birlik (120.000) kaydırıldı.
BÜYÜK TAARUZ’UN HAREKAT PLANI
Başkomutanlık ,önceden Taarruzun Afyon cephesinden yapılacağı kararlaştırmış ve Temmuz ayından beri bu noktaya yakın yerlere yığınak yapılıyordu. (Ancak bu durumu İsmet Paşa, Fevzi Paşa ve Kazım Paşa(İnanç)’dan başkası bilmiyordu), Birlikler geceleri ilerletiliyor ,gündüzleri harekat yapılmıyordu.Böylece keşif uçaklarına yakalanılmıyordular.
Başkomutan 6 Ağustos 1922 tarihinde, orduya taarruz için hazırlanması emrini gizli olarak verdi(Başkomutanlık Talimatları kağıtların üzerinde de gizlilik “Sad ; ص “harfi konularak iletilmekteydi.) Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 17 Ağustosta gizlice Ankara’dan ayrılarak, Batı Cephesi karargâhının bulunduğu Akşehir’e geldi (20 Ağustos 1922). Kamuoyuna Paşanın Ankara’da büyük bir çay partisi vereceği duyurulurken , Akşehir de de Toplantıyı perdelemek amacıyla ordularımız arasında bir maç tertip edilmişti.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) Akşehir Karargahında komutanlarla kısa bir toplantı yaptı.Toplantıya beraberinde Fevzi(Çakmak) , İsmet(İnönü) ve Kazim(İnanç) Paşalar ile Demiryolları Genel Müdürü Albay Behiç Bey’de(Erkin) gelmişti. Yunan ordusunun en büyük gücü Afyon civarında ve güneyde Trikopis’in emrindeki kuvvetler olduğundan hareketle . “Yunanlılar burayı bir kuvvet merkezi haline getirmişlerdi”.Yani Yunan’ın en güçlü yerinden vuracaktık. Toplantıda Bu plana ; 2.Ordu komutanı Yakup Şevki Paşa ; “Taarruzun başarıya ulaşmaması durumunda bütün ordunun mahvına sebep olacağı” ve Ankara’nın daha kolay kaybedileceği cihetiyle itiraz etti.Ancak Başkomutan günlerce sürecek karşılıklı geniş cephelerde -yayılarak taaruzun- bir neticeye ulaşmayacağını ve Yunan’ın sökülüp-atılamayacağını belirtip bu planının uygulanmasını emrettiler. 26 Ağustos taarruz günü olarak kararlaştırıldı. 26 Ağustos’tan üç gün önce elimizdeki limanlar kapatılmış, Anadolu’daki iletişim kesilmiştir

Hazırlanan Taarruz Planına göre 1.Ordu Afyon’ın güneyinden kuzey yönüne doğru taaruz edecek ,2. Ordu ise Afyonun doğusunda ve kuzeyinde bulunacak kuvvetleri üzerine çekerek 1.Ordu bölgesine takviye yapılmasını engelleyecekti.Fahrettin Paşa komutasındaki 5. Süvari Kolordusu Sandıklı'da toplandıktan sonra 24 Ağustos gecesi Şuhut’u aşıp Yunan cephe gerisine sızmaya çalışacak ve  Yunan ordusunun Uşak ve batısıyla irtibatını kesecekti.Sonraki aşamada ise 1.ve 2. Orduların kuzey/güney yönünde çemberi daraltarak kıskaca alacaklardı.Yunan ordusunu şaşırtmak içinde açıktan Kocaeli- Grup Komutanlığına(Mirliva Halit Bey’in bölgesi) kuvvet kaydırılarak taaruzun ; Bilecik’ ten yapılabileceği taktik olarak benimsenmişti. Kocaeli grubu düşmanı oyalayarak Düşmanın güneye kuvvet kaydırmasını engelleyecekti. 2 nci ordu'ya bağlı 3.Kolordu'muz Porsuk Müfrezesi ve 41 nci Tümenle Eskişehir doğusunda Bozdağ-Hamidiye-Seyit Gazi mevziînde bulunan 3 ncü Yunan kolordusunu tutacak ve yine oyalama muharebeleri (gösteriş muharebesi) yapacaktı.
Türk ve Yunan Ordularının kuvvetleri.

	Subay	Er	Tüfek	Top	Ağır Mak.T.	Hafif Mak.T	Kılıç Süv.	Uçak	Kamyon	Oto.
Türk	8659	199.283	85.352	323	839	2025	5282	10	198	33
Yunan	6656	218.432	90.000	418	1280	3139	1280	50	4038	1776

TAARRUZ İÇİN SON TERTİBAT
25 Ağustos akşamı güneş battıktan sonra birliklerimiz hazırlık mevzilerine intikal ettiler. Gece yürüyüşleri tam bir sessizlik ve intizam içinde yapıldı. Top tekerlekleri ile atların ayaklarına keçe bağlanarak belirli bir süre sessizce ilerlenebiliyordu. Saat 22.00’ye kadar, hücum mevziîlerine yerleşme sağlandı.Yarma Bölgesi olarak seçilen Kalecik Tepe-Tınaz Tepe-Belen Tepelerin bulunduğu 12 Km.lik sahada Kesin netice bekleniyordu..Yunan Birlikleri Türk Birliklerinden silah ve malzemece üstündü. Yunan birlikleri iyice tahkim edilmiş mevzileri(Dikenli teller ve makinalı tüfek yuvalarıyla berkitilmişti) savunuyorlardı. Arazinin dağlık ve sarp olması da taarruzu zorlaştırıyordu.Tahkim edilmiş böyle bir mevzîe yapılacak taarruzun çok kuvvetli topçu atışlarına ihtiyaç olacaktı. Tümen topçu taburları, 12 toplu (2 dağ ve 1 sahra bataryası) idi. Yarma bölgesinde 48 hafif top vardı. 1 nci Ordu, 1 nci ve 2 nci kolorduların topçu taburları (50 top) da bu bölgeye getirilerek top mevcudu 98’e çıkartılmış , Yunanlılara karşı yarma bölgesinde 4 misli bir topçu üstünlüğü sağlanmıştı.
TAARRUZ (26 Ağustos 1922)
Başkomutanlık Karargahı (Çadırlı Karargah) 1.Ordumuzun ileri gözetleme noktası olan Kocatepe’deki yerini aldı.Saat 04.30’da ateşe başlanması gerekirken, sis nedeniyle, bütün cephede topçu atışları saat 05.00’da başladı. Ağır topçunun (Skoda /Obüs ) tesir ateşi saat 05.25 de ,hafif topların daha erken bitmişti. Saat 05.35’de 10 dakikalık tahrip ateşi yapılmaya başlandı. Tahrip ateşinin açılmasıyla Türk piyadeler ilerlemeye başladı. Karanlıkta ilerleyen birliklerimiz , Yunan mevzilerine 400 metre kalıncaya kadar sokuldular. Yunan Mevzilerindeki tel –örgüleri aşarak . Saat 5,3o’da 4.ncü kolordunun 5 nci tümeni Kalecik Sivrisi’ni ele geçirdi.Ardından Tınaztepe’yi ele geçirdiler.6.Tümen de Hedeflenen Belentepe de ele geçirildi. Buraları, Türkmentepe, Sivritepe ve Kırcaarslan’ın ele geçirilmesi takip etmiştir. Türk birliklerinin çökertmeye çalıştıkları Yunan cephesi yirmi kilometrelik bir alandı. Seyitgazi’den Sakarya’ya kadar Eskişehir’in doğusundaki mevzileri tutan Üçüncü kolordumuzda da buradaki Yunan birliklerini oyalamak taktiğiyle taarruza kalkmıştı. Kocaeli Grubu da Bilecik’te taarruza başlamış bulunuyordu. Türk Ordusu’nun Yunanlıların kuzey istikametiyle Uşak ve Batısındaki birliklerine sığınmasını önlemeye yönelik taaruz ve kuşatma tedbirlerinden dolayı Afyonkarahisar’ın kuzey kanadındaki Yunan birlikleri çekilebilecek kadar şanslı olamamıştır. ; 28 Ağustos’ta Yunan II. Kolordusu ve 15. Tümeni General Trikopis emrine verildi. Fakat bu çok geç kalmış bir tedbirdi. Nitekim, Afyonkarahisar’ın kuzeyinde olan 5. ve 12. Tümenler, Türk IV. Kolordusu tarafından Yunan II. Kolordusunun diğer birliklerinden ayrılarak
kuzeybatı yönüne sürüldüler. Yunan 9. ve 13. Tümenleri de, arkalarındaki Türk süvarileri ile III. ve IV. Türk Kolorduları tarafından cepheden kuzeye doğru itiliyordu.30 Ağustos’ta, Türkler Yunan güçlerini üç parçaya ayırmışlardı
Cephenin Güneyinde
(A)1., 2., 4. ve 7. Yunan Tümenleri, Dumlupınar Cephesinde
Cephenin Merkezinde
(B) 5. ve 12. Yunan Tümenleri Murat Dağı’nın doğusunda
Cephenin Kuzeyinde
(C) 9. ve 13 Yunan Tümenleri Kütahya’nın kuzeyindeydiler

27/ 28 Ağustos Pazartesi günü Afyon ele geçirildi .Türk Taaruz’u 29 Ağustos Salı günü de başarılı geçti. Süvari kolordusu da Ahır ağını dolaşarak Afyon bölgesindeki Yunan Kuvvetlerinin Uşak bölgesiyle birleşmesini – bölgeye gelen 23. tümenimizin desteğiyle engellediler , haberleşme hatlarını tahrip ettiler.Böylece Kuşatılmış Düşman güçleri Aslıhanlarda meydan savaşı vermek zorunda kalacaklardı.Durumun kritikliğini gören Gazi Mustafa Kemal Paşa ; Planlanan kuşatmanın yürütülebilmesi için Aslıhanlar güneyinde karargahı bulunan 2.Ordu'ya Fevzi Paşa'yı gönderdi , kendisi de kuzeyden güneye hareket etmekte olan 1.Ordu karargahına hareket etti.

MEYDAN MUHAREBESİ VE ZAFER 
30 Ağustos günü Yunan birlikleri Aslıhanlar kuzeyinde toplanmaya çalıştılar. Çalköy-Allıören-Yeniköy-Adatepe arasında gerçekleşen savaşta Yunanlılar ilk gün olduğu gibi önce yoğun bir top atışına tutuldu. Daha sonra da zorlu bir cephe savaşıyla yok edildi Trikopis’in bu çarpışmada I. Yunan
Kolordusuna komuta ettiğini Uşak’a yönelip ,Uşak’ta General Franko grubuyla buluşmaya gayret ediyordu hızla geri çekilen Yunan Birlikleri, Murat Dağı’nı geçemeden 30 Ağustos günüUşak istikametinde ilerleyen Türk takip kuvvetleri tarafından Dumlupınar’ın güneydoğusunda kuşatılarak savaşa zorlanmıştır. Yunan işgal birliklerinin muntazam halde geri çekilip İzmir’e ulaşması durumunda burada yeni bir cephe kurulup Türk Ordusunu zorda bırakılabilirdi. Bu nedenle, düşmanın kuşatılan birliklerinin imha edilmesi gerekiyordu. Yunan Birliklerinin başında I. Kolordu Komutanı Trikopis ve II. Kolordu Komutanı Diyanis bulunmaktaydı.Yunanlılar ağırlıklarını bırakarak bu cepheden sağ kalanlar kaçmışlardır.Güneyde de baskı yiyen tümenlerden kalanlar(1,2 ve bağımsız tümen) ,dumlupınardan kalan 5 tümen ve Eskişehir den gelen 3 kolordu birlikleri yeniden cephe kurmaya çalışsalarda Türk süvarileri buna imkan vermedi.30 Ağustos Sabahı şiddetle başlayan muharebe sonucunda kesin zafer kazanıldı.Yunan ordusu 5 günlük harekatla dağıldı.Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat idare ettiği Dumlupınar Muharebesi’nde Yunan ordusu büyük ölçüde imha edilmiş ve çok sayıda Yunan askeri esir alınmıştır. 30 Ağustos 1922 günü Taarruz Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Aynı gün Türk Ordusu Kütahya'yı kurtardı.Büyük Taarruz’un bu son ve etkili son safhası, tarihimize, “Başkomutanlık Meydan Muharebesi” olarak geçti.Büyük bir kısmı da Savaş meydanında savaş ağırlıklarını bırakarak kaçışa başladılar.Düşmanın toparlanarak yeni bir savunma hattı oluşturmasına fırsat vermemek amacıyla Başkomutan 1 Eylül 1922’de önemli ve tarihe geçen " Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir, İleri! ” talimatını verdi.

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları! Aslıhanlar -Dumlupınar Büyük Meydan Muharebesi’nde zalim ve mağrur bir ordunun anâsır-ı asliyesini (asıl unsurlarını) inanılmayacak kadar az bir zamanda imha ettiniz. Büyük ve necîb milletimizin fedakârlıklarına lâyık olduğunuzu ispat ediyorsunuz. Sahibimiz olan büyük Türk milleti istikbalinden emîn olmaya haklıdır. Muharebe meydanlarındaki maharet ve fedakârlıklarınızı yakından müşahade ve takip ediyorum. Milletimizin hakkınızdaki takdirlerine delâlet (kılavuzluk, aracılık) etme vazifemi mütevâliyen (ardarda) ve mütemadiyen (aralıksız şekilde) ifa edeceğim.Başkomutanlığa teklifatta (tekliflerde) bulunulmasını Cephe Komutanlığı’na emrettim.Bütün arkadaşlarımın Anadolu’da daha başka meydan muharebeleri verileceğini nazar-ı dikkate alarak ilerlemesini ve herkesin kuvâ-yı akliyesini (aklının gücünü), yiğitliğini ve menâbî-i celâdet (kahramanlığının kaynaklarını) ve himmetini müsabaka ile ibzâle (yarışırcasına bol bol harcamaya) devam eylemesini talep ederim. Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!

                                                                                    Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi

                                                                                                              Baş Kumandan

                                                                                                                   M.Kemal "

Yunan Ordusu, panik halinde ve Koordinasyonları kaybolmuş bir şekilde geri çekilirken ; düzenden yoksun olmakla birlikte çekilme esnasında Yunan tahrip/Yangın birlikleri geçtikleri Türk köylerini/ Ekili ve Dikili alanları /Tesisleri ateşe verdiler, Halka her türlü Mezalim yaptılar.
Baş Kumandanın tarihi emri doğrultusunda üç koldan İzmir'e doğru ilerleyen Türk ordusu; 1 Eylül'de Uşak'ı da geri alarak ,Yunan Ordusu Başkomutanı Trikopis'i de karargahıyla esir alınmıştır.(2 Eylül günü) .2 Eylül'de Eskişehir'i, 6 Eylül'de Balıkesir ve Bilecik'i, 7 Eylül'de Aydın'ı, 8 Eylül'de Manisa'yı geri aldı. İşgalci askerlere son darbe ise İzmir’de 9 eylül de vuruldu.
Kocaeli Grubu zaman zaman 3.Kolorduyla birlikte hareket ederek 11 Eylülde Bursa ,12 Eylül de Mudanya ,17 Eylülde Bandırma kurtarıldı.(Bandırma da son kurşun anıtı yapıldı)En son Edincik ve Erdek çatışmasız kurtarıldı.

Bu harekatla Yunan’ı Anadolu’dan süpüren Kahraman Ordularımız Marmara’ya dayanarak bu kez de Çanakkale ve İzmit’in batısında İngiliz Kuvvetleriyle karşı-karşıya geldiler.İtilaf Devletleri bunun üzerine ateşkes talep ettiklerinden Mudanya ateşkesiyle (11 Ekim 1922) Fiili savaş sona erdi.
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Muharebesi ve takipler sonucunda Zayiat’lar

	ÖLÜ	YARALI	ESİR	KAYIP	TOPLAM
Türk Ordusu	2.543 ŞEHİD	9977	101	1697	14,318
Yunan Ordusu	18.250	16.030	35.000	3720	73,000

Büyük Taarruz da ,Yunan Cephesinin yarılmasını temin eden Topçularımızın başarısını 4 Ekim 1922’de TBMM’de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa şöyle anlatır: 

"Arkadaşlar topçularımız bu mevziîlere gece geldiler ve karanlık içinde mevziî aldılar ve fecirle beraber bütün dünyanın gözleri açıldığı zaman ateşe başladılar, eksiksiz takdir ve hürmetle buradan zikretmek isterim ki, topçularımız o gün göstermiş olduğu metanet ve vukuf, bütün dünya topçuları için, misal olacak mahiyetteydi. Askerlik hayatımda bu kadar mükemmel bir topçu ve bu kadar mükemmel idare edilmiş bir topçu ateşi nadiren gördüm” 

Başkomutan aynı şekilde Yunan Cephe gerisine sızmayı başaran ve özellikle 28 Ağustos günkü muharebelere katkısı için de Süvarilerimiz içinde : "Bütün bu muharebat olurken, süvarilerimiz tamamen düşman kıtaatının gerilerinde olmak üzere, hareket ediyordu. Meselâ: Olucak’ta ve Başkilise’de bazen piyade gibi, ateş muharebesi yaptı ve fakat ekseriya kılıcını çekti ve dörtnala düşman saşarı içerisine girdi. Arkadaşlar! Süvarilerimizin burada göstermiş olduğu hamaset tasavvurun fevkindedir ve gayri kabil-i tasvirdir."

Nihayet Kahraman Ordumuz için de ; "Topçularımızın, piyadelerimizin, süvarilerimizin, makineli tüfeklerimizin, tayyarecilerimizin ve her sınıf askerlerimizin gösterdikleri gayret ve kahramanlık her türlü takdiratın fevkindedir. Bu suretle Afyon-Karahisar’dan izmir’e kadar dört yüz küsur kilometrelik mesafe, müteaddit meydan muharebeleri de dâhil olduğu halde ordularımız tarafından on beş günde katedilmiş ve milli ordunun bu müstesna kudret ve hareketi bilhassa şayan-ı tezkâr bulunmuştur"

Büyük savaşı ve onun devamı İstiklal savaşımızı sonlandıran Lozan barış Antlaşmasından(24 Temmuz 1923) iki yıl sonra 30 Ağustos Zaferinin “ Zafer Bayramı” olarak kutlanması kanunu çıkarılmıştır.











Türk tarihinde 30 Ağustos Zaferi ; Parlak zaferlerle dolu olan Türk tarihinde çok farklı bir bir yeri vardır. Zafer Bayramını sağlayan eşsiz Kahraman ,Gazi ve şehidlerimize minnettarız.

*Rifat GÜNDAY
Eğitimci,Araştırmacı ve Tarih Öğretmeni
Kaynaklar :
1-Türk Kurtuluş Savaşı ,ATO Yayınları
2-30 Ağustos Zafer Bayramı Kanunu ,Burhan Sayılır
3- Nutuk ,Mustafa Kemal Atatürk
4-Büyük Türk Zaferi,Fahri Belen
5-Habertürk Gazetesi , Murat Bardakçı
6-http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-24/buyuk-zafer-oncesi-ve-sonrasi-ile

EK-A : Büyük Taarruzda Şehit düşen Subaylarımız.

EK-B: Büyük Taarruz ve Dumlupınar savaşına katılan birlikler ve komutanları

1-Başkomutan Mareşal Mustafa Kemal Paşa (ATATÜRK)

2- Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa(1.Ferik- Çakmak)

3-Batı Cephesi Komutanı Mirliva  İsmet Paşa (İnönü)

4- Batı Cephesi Kurmay Başkanı Albay Asım(Gündüz)

5- 5.Süvari  Kolordu Komutanı  Mirliva Fahrettin Paşa(Altay)

6- 1.Süvari Tümen Komutanı Albay Mürsel(Bakü)

7- 1.Süvari Tuğay K.  Alb. Cemil

8- 2.Süvari Tümen Komutanı Yrb. Zeki (Soydemir)

9- 14.Süvari Tümen Komutanı Yrb. Mehmet Suphi (Kula)

10- 14.Süvari Tugay K. Yrb. Hüseyin Hüsnü

11- KOCAELİ Grup Komutanı  Mirliva Halit( Karsıalan)

12- 18.Tümen K. Yrb.Mehmet Hulusi

13- Mürettep Süvari Tümen K. Albay Mehmet Arif

14-  1.Ordu Komutanı  Mirliva Nurettin Paşa(Sakallı)

15- 1.Ordu Kurmay Başk.  Albay Emin(Koral)

16- 1.Kolordu Komutanı Albay İzzettin(Çalışlar)

17- 15.Tümen K. Yrb. Naci (Tınaz)

18- 15.Tugay K.

19- 23.Tümen Komutanı Yrb. Ömer Halis(Bıyıktay)

 20- 23.Tugay K.

21- 57.Tümen K. Albay Reşat(Çiyiltepe)

22- 57.Tugay K.  Alb. İbrahim Hakkı

23- 6.Tümen K.  Albay Hüseyin Nazmi(Solak)

 24- 6.Tugay K.

25- 8.Tümen K. Alb. Kazım (Sevüktekin)

26- 8.Tugay K.  Alb. Ahmet Nuri

27- 14.Tümen K. Yrb. Ethem Necdet

28- 14.Tugay K. Yrb. Mehmet Şevket

29- 3.Süvari Tümen K. Yrb. İbrahim(Çolak)

30- 2.Ordu Komutanı Mirliva Yakup Şevki Paşa(Subaşı)

31- 2.Ordu Kurmay Başk.  Alb. Hüseyin Hüsnü(Erkilet)

32- 2.Kolordu Komutanı  Alb. Ali Hikmet(Ayerdem)

33- 3.Kafkas Tümen K. Alb. Kazim(Orbay)

34- 3 .Kafkas Tugay K.  Alb. Rıfat

35- 4.Tümen K. Alb. Mahmut Sabri

36- 4.Tugay K. Yrb. Servet

37- 7.Tümen K. Alb. Naci(Eldeniz)

38- 7.Tugay K.  Alb.  Kazim

39- 3.Kolordu K. Alb. Şükrü Naili (Gökberk)

40- 1.Tümen K.  Alb. Abdurrahman Nafiz(Gürman)

41- 1 .Tugay K. Alb.Talat

42- 41.Tümen K. Alb. Alaattin

43- 41.Tugay K. Yrb. Mümtaz

44- 61.Tümen K. Yrb. Salih(Omurtak)

45- 61.Tugay K. Yrb. Ahmet Şemsettin

46- 4.Kolordu K. Alb.Kemalettin Sami

47- 5.Kafkas Tümen K. Yrb. Halit(Akmansu)

48- 5.Kafkas Tugay K. Yrb. Ali Rıza

49- 11.Tümen K. Yrb.Derviş

50- 11.Tugay K. Yrb. Hafiz Halit

51- 12.Tümen K. Alb. Osman Nuri(Koptagel)

52- 12.Tugay K. Alb.  Halit Rüştü

53- 6.Kolordu Komutanı Mirliva Kazim(İnanç)

54- 16.Tümen K. Alb. Aşir 

55- 16.Tugay K.

56- 17.Tümen K. Alb. Nurettin ,

57- 17.Tugay K. Alb.İsmail Rüştü
58- 47.Alay K. Yrb. Giresunlu  Osman Ağa

KALYONLARIMIZ

Tarihimiz ve Medeniyetimiz-3 : Bir Dönemin  Yıldızı : KALYONLARIMIZ         

                                                                                                                                 Rıfat GÜNDAY*

“…Şevket-i âli Osmân’a

Revnak verendir tersâne

Dağ gibi kalyonlarımız

Dâğ-ı derundur düşmana….” (Kalyon mani’lerinden- Ramazan-nâme  )

Türkiye’de  denizcilik ilk Türk Amirali  Çaka  Bey’le  başlamış, Gazi Umur Bey’le (Aydınoğulları) pekişerek  Selçuklu Devleti’nde Sinop –Alanya üsleriyle  donanmanın temeli oluşturmuştur. Osmanlı da Selçuklu temeli üzerine Karesi Beyliğinin desteğiyle Marmara’da Tersane  kurulmuştur. Daha sonra Venedik-Ceneviz gemileriyle yapılan savaşlar ve bu savaşlarda yaşanan deneyimlerden hareketle, gemicilik teknolojisi geliştirilerek –İspanyol modelleri de incelenerek- gemicilikte özgün Osmanlı tarzı oluşmuştur. Osmanlı’da donanma gemileri ; Kuruluş ve Yükselme Dönemi’nde kürekli gemiler dönemi (Çektiri- Kadırga), 17.yüzyıldan itibaren Kalyonculuk Dönemi, 19.yüzyılda ise Buharlı Gemiler Dönemi’dir. İstanbul’un fethine kadar gemiler  merkez olarak Gelibolu  Tersanelerinde  inşa edilirken, İstanbul’un fethinden sonra ise Tersane-i amire bünyesinde, İstanbul merkezli  olmak üzere diğer tersanelerle koordinasyonla  imalatlar yürütülecektir. Osmanlı Donanması İlk büyük deniz savaşını Çelebi Mehmet Dönemi’nde (Çalı Bey komutasında)  Venedik’le yapacak ve mağlup olacaktır.(1416) Osmanlı’nın ilk kalyonu Göke (Kuka) idi ve Sapienza Savaşı’nda (1499) kullanıldı. Bu savaş aynı zamanda top kullanılan tarihteki ilk büyük deniz savaşı  kabul edilir. Sapienza Savaşı’nı  Osmanlı  kazanmakla birlikte Burak Reis’in şahadetinden dolayı  sonra tekrar kürekli gemilere (kadırgaya) ya  manevra kolaylığından  dolayı dönüş yapılmıştır. 17.yüzyılda Osmanlının kalyona geçişe Girit kuşatması sebep olmuştur. Venedik’in Boğaz girişindeki ablukasını kıramayan donanmamız için Kalyon inşası başlatılmıştı. Kuşatmanın çok uzun sürmesi(1645-1669) ve çok miktarda malzeme taşınma ihtiyacı, çok sağlam ve dayanıklı kale burçlarını yıkmak için yüksek ateş gücü ihtiyacından dolayı da Kadırga’dan Kalyon’a işte bu dönemde geçilmiştir.

Kalyonlar kadırgalara göre daha yüksek, uzun ve çok sayıda direk ve serene sahip olduğundan, modeline göre çok çeşitli keresteye ihtiyaç duyduğundan Kadırga’dan en az 3 kat daha fazla maliyetliydi. Kalyonların baş kısmında güverte katlarının kesiştiği nokta ile kıç tarafındaki güverte katlarının kesiştiği noktalara geniş gövdeli meşe ağacı kökleriyle monte edilerek rampa ve çarpmalara karşı mukavemet kazandırılmıştır. Birden fazla ambarı olduğundan çok sayıda top (60-130) dolayısıyla cephane de taşımaktaydı. Tabii buna paralel olarak personel sayısı da üç katı oluyordu. Ancak Kadırga’ya göre daha hantal yapılıydı ve sadece yelkenle hareket edebilirdi. Muhabere Kalyonlarının en büyüğü 3 ambarlı türüydü. 3 ambarlı’nın güvertesi 3 katlı olup sırasıyla; açık güverte, palavra, orta kat, top ambarı, tavlon ve kontra tavlon güverte adları verilmişti. En altta sintine bulunur ve bir kalyon en az 60-130 topa sahip olurdu. 3 ambarlı kalyonlar yaklaşık 45 metre uzunluktaydı. Kalyonlar taşıdıkları topların ağırlığına göre sınıflandırıldığında “Kantarlı “ olarak adlandırılır, Topların en büyüğü 169 kg’lık gülle atabildiğinden 3 kantarlı top denildiğinden gemi isminin yanında “3 kantarlı “ifadesi de kullanılırdı. Kıç, baş ve kuşak “ isimlerine göre de adlandırma yapılmaktaydı. Örnek kıç pupalarına göre: mavi kıçlı, isper kıçlı, yaldız kıçlı, ay kıçlı, nar kıçlı, yaldızlı hurma (kıçlı)Başlarına göre: Ejder başlı, kır at başlı kalyonlar ile gövde kuşak renklerine göre de sarı , yaldız kuşaklı kalyonlar olarak isimlendirilirdi. Kalyon tersaneleri Kalyonların inşası yine İstanbul’daki Tersane-i amire bünyesinde gerçekleşiyor ancak ihtiyaç duyulduğunda bunun yanı sıra Sinop, Samsun, İzmit ,Ereğli ,Varna ,Silivri , Midilli ve Rodos’ta da kalyon inşa edilmekteydi.Kalyonlar 1792 den sonra bakır levhalarla dıştan kaplanarak dayanıklılığı artırılmıştır. Kalyonlarda vazifeli askerler yani deniz askerleri, kalyoncu diye tabir edilirdi. Kalyoncuların özel bir kıyafeti de vardı. Bir metre uzunluğunda yatağan bıçaklar ve özel tabancalar kullanırlar, başlarına, bellerine şal takarlar, omuzlarına mevsime göre yapılmış bornoz atarlardı. Bazen başlarına sarıklar sararlar, sırma ve düz kaytandan işlemeli şalvar giyerlerdi. Ayakkabıları küt burunlu, üzerinden ayak parmakları görülecek biçimdeydi.

Kalyonlardan planları arşivlerde bulunanlar yada hikayesi çok bilinen türleri.
Göke/Kuka ; Bilinen ilk kalyondur.(Sapienza savaşında kullanılmıştır.)

Baştarde ; Hünkâr ve Paşa’nın kullandığı amiral gemileridir.Kalyon’a benzemektedir.İri gövdeli kürekle hareket etmekle birlikte ayrıca iki çift yelkeni de vardı.(Yüksek manevra gücüne sahiptiler)


Şehbaz-ı Bahrî(1733 – 1734) ; Tersane-i Âmire’de inşa edilmiştir.Şehbaz-ı Bahrî 44 toplu karavele kalyon sınıfına dahil bir kalyondu.

Peleng-i Bahrî ; 1787-1792 yılları arasında yapılan savaşta mürettabatıyla birlikte Ruslar’a esir düşen Peleng-i Bahri adlı kalyonun izleri/planları St. Petersburg'daki bir müzede bulunmuştur.

Mahmudiye kalyonu Navarin’de(1827) 58 gemimiz battıktan iki sene sonra Sultan II. Mahmud’un emriyle ; 1829 yılında İstanbul Tersanesi’nde inşa edilmiştir.

Mahmudiye Kalyonu . 1829 yılında İstanbul Tersanesi’nde(Tersane-i Âmire) , dönemin en büyük gemisi olarak Mühendis Mehmet Efendi ve Mehmet Kalfa tarafından inşa edilmiş Üç ambarlı, 76 m. uzunluğunda, 21 m. Genişliğinde olup 128 topu ve 1280 personeli vardı.

1854 Kırım Harbine katılmış ve hakkında epey efsaneler söylenmiştir. Bunlardan en çok anlatılanı Kırım Harbinde döne -döne toplarıyla kaleyi dövmesidir. Oysa ki kalyon’un arka toplarının bulunduğu borda’sunu döndürebilmek için 1 saat zamana ihtiyacı vardı.Peki bu efsane yalanmıydı ?
Elbette yalan değildi ? Gerçek ise Kırım savaşında (1854) Teşrifiye ve Şevket-i Peyk kalyonlarımızla bombardımana katılan Mahmudiye ilk/ön borda toplarını ateşledikten sonra hemen manevra yapıp  dönerek arka bordo toplarını ateşlemesini “sürat “ isimli buharlı teknenin yani römorkörün kalyonu çekerek /döndürme   manevrasıyla yapabilmişti .Bu da dilden-dile söylenerek efsane haline gelmesi ve müttefik donanma bayraklarının, Rus gülleleri ile lime lime olmasına karşılık, Kalyonda çekili bulunan Barbaros bayrağının dipdiri hiçbir şey olmadan dalgalanması Mahmudiye kalyonunun efsunlu hikayelerini dilden dile artırmıştır.
İnce işlemeli ve sağlam gövdeli mimarisiyle kalyonlar dönemine damgasını vuran kalyonlar ve kalyoncular medeniyetimizin seçkin mazisinde yerini almıştır.

Rifat GÜNDAY*
Eğitimci,Araştırmacı ve Tarih Öğretmen

ATATÜRK LİSESİ

Makaleler - 1 : Mekteb-i İdadiden Atatürk Lisesine Eskişehir’in İlk Lisesinin Kuruluş Tarihçesi

                                                                                          Rifat GÜNDAY*                                               
GİRİŞ
Eskişehir kuruluşu paleolitik döneme kadar ulaşan çok eski bir yerleşim yeri olup tarihsel süreç içinde, şehir merkezi üç kez yer değiştirmiştir. Selçuklu Türkleri 1074’te Eskişehir’e geldikleri zaman Bizans, şehrin merkezini Karacahisar’a taşımış bulunuyordu. Yani ilk merkez olan Dorileum terk edilmişti. Bu arada Eskişehir “Sultan Eyüğü” adını aldı ve üçüncü bir merkez de Odunpazarı’nda kuruldu. Haçlı Seferlerinin etkisinden ve Bizans hududundan dolayı Sultanönü Uç beyliği olarak, Selçuklunun bölgeye tam bir hâkimiyetinde kaldı. 13.yüzyılda bölgeye gelip yerleşen Kayılar, Ertuğrul Bey oğlu Osman Bey tarafından Karacahisar’ı 1288’de fethetti. Osman Bey yine aynı kalede Osmanlı Devleti’nin bağımsızlığını ilan ederek adına 1299 yılında hutbe okuttu ve Eskişehir “Sultanönü” adıyla Osmanlı Devletinin ilk sancağı olarak idari yapılandırması yapıldı (Doğru, 2005:60-65). I.Bayezid döneminde Anadolu Beylerbeyliği kuruldu ve Sultanönü Sancağı Anadolu Eyalet merkezi Ankara’ya 1393’te bağlandı. Fatih döneminde Eyalet merkezi 1451 tarihinde Kütahya’ya bağlandı. Karacahisar’da terkedilerek, Sultanönü Sancak Merkezi Odunpazarı’na taşındı.Vak’a-ı Hayriye’den sonra Anadolu Eyaleti yeniden taksimatlandırılarak Sultanönü Sancağı Hüdavendigar Müşirliğine(Bursa Eyaleti) 1841’de bağlanmıştır (Koylu, 2008).1867 yılında Eskişehir kaza statüsünde, Hüdavendigar Vilayeti: Kütahya Sancağına bağlı görülmektedir 1871 İdare‐i Umumiye‐i Vilâyet Nizâmnâmesi ile idari sistemimiz; Vilayet, Liva, Kaza, Nahiye ve köy olarak düzenlenmiş(Torun, 2016:83)ancak Eskişehir yine kaza olarak kalmıştır (Koylu, 2008). Eskişehir’e 1892’de demiryolunun gelmesiyle mektebi kavramı ilk kez burada görülmüştür(Somer, 2015:20).Nizamnamenin öngördüğü ilkokulların, rüştiye, idadi ve sultanilerin taşra sathındaki yaygınlaştırma maddesine göre; tüm köy ve mahallelerde ilkokullar, kurulacak, en az 500 hane nüfusu olan tüm kasabalarda rüşdiyeler inşa edilecek, asgari 1000haneli kaza ve livalarda idadiler ve vilayet merkezlerinde ise sultani mektepleri açılacaktı. Ancak 1913 yılına kadar yürürlükte kalan nizamnamedeki bu hedeflere ulaşmak mümkün olamıyacaktı.1876 yılı verilerini ele aldığımızda İstanbul’da; 5 idadi varken, Taşrada sadece bir idadi açılabilmişti o da Yanya Yenişehir İdâdîsidir (Öztürk, 2010:464-466). II.Abdülhamit Han döneminde nizamnamede değişiklikler yapılarak idadiler Taşrada yaygınlaştırılmış buna göre idadi açılan livalardaki rüşdiyeler idadilerin bünyesine katıldı ve süresi 5 yada 7 yıl olarak belirlendi (Sancak Maarif İdarelerinin gelir durumuna göre iki farklı süreli idadi bulunmaktadır) (Öztürk, 2010:464-466). Yukarıda Sultanönü Sancağının Eskişehir Kazasına dönüşüm sürecindeki idari yapılanmalar ile 19.Yüzyıldaki Maarif nizamnamesine bağlı olarak İdadilerin gelişimini anlatmaya çalıştık. Eskişehir 19.Yüzyılın son Vilayet nizamnamesi olan -1871 deki düzenlemeye göre de hala kaza statüsündedir. Ancak yukarıda bahsettiğimiz üzere 1892 yılında Eskişehir’e demiryolunun gelmesi ile kent hayatını hareketlendirecektir (Koylu, 2008).Anadolu ve Hicaz/Bağdat Demiryolu’nun lojistik ve bakım merkezi haline gelen Eskişehir’de Fransız, İtalyan ve İsviçreli (Daha sonra Almanlar ve Avusturyalılar gelecektir) mühendis ve işçilerin bulunması, yabancılar için adeta bir koloni semti bu günkü İstasyon civarında oluşmuş ve bu durum yabancı okulların açılmasına neden olacaktır. Yukarıda açıklanan Maarif Nizamnamesinin gereği olarak Eskişehir Rüşdiyesi 1872 yılında faaliyete başlamış olduğu anlaşılmaktadır (Erdoğan, 1995:258).Aynı şekilde Kütahya sancağı Maarif salnamelerinde (1898-1904),Eskişehir Mekteb-i Rüşdiyesinde 112 öğrenci kayıtlı gözükmesi belirtilen tarihlerde Eskişehir’de henüz idadi açılmadığını göstermektedir(Bozkurt, 2010:6)Sultan Abdülhamit II döneminde yapılan idadiler listesi incelendiğinde, idadiler yaygınlaştırılarak açılan 109 idadi içinde, Eskişehir idadisi olmadığı yine görülecektir.
 Eskişehir İdadisi 
Eskişehir İdadisi ile ilgili bilgiler (Konukcu, Özkan, Öztürk, 2013), Eskişehir’in mutasarrıflık yani bağımsız liva-sancak seviyesine geçme hazırlıklarının yapılmaya başlandığı tarihlerde Eskişehir gazetesinde bulunmaktadır. Gazetede ilk haber “İdadi Müdüriyetinden” (Eskişehir gazetesi, 23 Eylül 1910) başlıklı ilanda yer almaktadır. İlanda bir idadi açılacağı ve talebe kaydının alınacağı “Şerâit-i içtimâiyyesi Eskişehir’de tesisi takarrür eden mekteb-i idadiye talebe kayd ve kabulüne mübaşeret edildiğinden mektebe duhul arzusunda bulunan şakirdânın tezkire-i Osmaniye ve aşı tezkirelerini mekteb-i rüştiye veya iptidai şahadetnamelerini hamilen hükümet civarındaki kâin mekteb-i rüştiye her gün saat altıdan ona kadar müracaat eylemeleri ilan olunur.” (Eskişehir gazetesi, 23 Eylül 1910) şeklinde açıklanır. 30 Eylül 1910 tarihli Eskişehir gazetesinin 24. sayısında “İdadimize Dair…” başlıklı haberde “Eski rüştiye mektebinin yerine daha güzel daha büyük bir idadi mektebi açıldı. Bu mektebin beş sınıfı var. Birinci sınıfına ibtidaiye mekteplerinden şahadetname alanların bedava girecek, şahadetnamesi olmayanları da imtihan edilerek münasip bir sınıfa geçecekler. Bu yeni mektebin birinci, ikinci, üçüncü sınıflarına devam edenlerden para alınmayacak eski rüştiye mektebinin çocukları kendi sınıflarına muadil karşılık sınıflara devam edecekler. Rüştiyeden şahadetname alanlar üç ayda bir kere yarımşar liradan bir sene içinde topu topu bir buçuk lira verecekler de dördüncü sınıfında okuyacaklar. Bu bir buçuk lira bir şey değildir.” (Eskişehir gazetesi, 30 Eylül 1910) denilmektedir. 28 Ekim 1910 tarihli Eskişehir gazetesinin birinci sayfasında ‘Eskişehir İdadisi Müdürü Muhammed Mücteba Bey’ adıyla yayımlanan “İdadi Talebesi İçin” başlıklı ilanda Eskişehir İdadisinin açılış tarihi belirtilmektedir. “Teşrini evvelin 16. Cuma ertesi günü mektebi idadi küşad edileceğinden şakirdânın elbise-i resmiyelerini lâbis oldukları hâlde sabahleyin saat dörtten evvel mektepte isbat-ı vücud eylemeleri lüzumu ilan olunur.” (Eskişehir gazetesi, 28 Ekim 1910) ifadesi idadinin açılış tarihini 16 Ekim 1910 olarak duyurmaktadır. 2 Kasım 1910 tarihli Eskişehir gazetesi, “İdadi Mektebi Açıldı” başlıklı haberiyle idadinin açılışıyla ilgili detayları vermektedir: “Teşrinievvelin on altıncı gününde açılan âli mektebin açıldığı zaman mebusumuz Abdullah Azmi Efendi, Kaimmakam Bey, ulema ve ruesâ-yı ruhaniye–i İslam, Hristiyan memleketin ileri gelenleri hazır bulunmuşlardır.” (Eskişehir gazetesi, 2 Kasım 1910). Bir diğer belge ise Eskişehir Ticaret Odası arşivinde bulunan 1911 tarihli Hüdavendigar Vilayetine yazılan istidadır. Bu belgede Eskişehir İdadisi Müdürü, Maarif Nezaretinden(İstanbul) kütüphane için kitap istediğini bildirmektedir. Eskişehir İdadisinin yeri; Hüsnü SOYER (Atatürk Lisesi Müdür Başyardımcısı ve Beden Eğitimi Öğretmeni)’nin anlattığına göre; Sıcak Sular mevkii olarak bilinen yerdeki şimdiki Yasin Çakır Un Fabrikasının bulunduğu yerde ahşap ağırlıklı yapılan büyük bir binada öğretime başlamıştı.(1.binası)Ancak bu bina yıkılma tehlikesi geçirince idadi binası, Hoşnudiye mahallesinde şimdiki Orduevi’nin arkasında bulunan yine ahşap ağırlıklı büyük bir binaya taşınmıştır.(2. bina) (Günday, 2009)Yunan Ordusu’nun Eskişehir’i işgal ettiği tarihe kadar öğretimini sürdürmüştür (Nalçakan, 1995:85).Elbette işgal yıllarında bütün okullarımız kapalıydı. 3.Türk Kolordusuna bağlı Porsuk müfrezesi Seyitgazi’yi kurtararak(1 Eylül) Seyitgazi istikametinden şehre girerek Yunan işgaline son vermiştir.(2 Eylül 1922)Eskişehir’in işgalden kurtuluşuyla İşgalde bütün maiyetiyle Sivrihisar’da bulunan Mutasarrıflık şehre gelerek vazifeye başlamıştır. İşgalden kaçarken şehrin büyük bir bölümü yanmasına rağmen idadi binası yanmamış olduğundan derlenip-toparlanıp zor şartlarda yani 2. binasında muhtemelen adı idadi yerine “Eskişehir Sultanisi” olarak 1922-1923 eğitim yılına başlamış olduğunu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün (Eskişehir’e yedinci gelişleri) 15.Ocak 1923 günü Özel İdare Binasında yapılan toplantıda kendisine verilen brifinge mutasarrıf, maarif, orman müdürü ve diğer idarecilerle yaptığı görüşmelerde mutasarrıflığın (Eskişehir) nüfusunun 22 000, olduğu belirtilince. Gazi Mustafa Kemal Paşa: Erkek ve kız talebe miktarı ne kadardır? Diye sormuşlar. Maarif Müdürü Şerif Bey: Dört yüz talebe Sungur mektebinde, üç yüz elli Turan mektebinde, iki yüz Sultani’de, iki yüz kız mektebinin birinde, diğerinde yüz elli, toplam talebe miktarı iki binden fazladır (Atatürk’ün Bütün Eserleri, 2004).Açıklamadan Eskişehir Sultanisinde (İdadisinde) 200 talebenin eğitim gördüğünü anlıyoruz. 29 Ekim 1923 Cumhuriyetin İlanından sonra “Mutasarrıflık” “Vilayet” adını aldı ayrıca “Sultani” ve “İdadi” kavramları da kaldırarak yerine Lise kavramı kullanılmaya başlandığından İdadi’ni adı “Eskişehir Lisesi” olarak değiştirilmiştir.(Günday: 2009). Ancak 2.binada fazla dayanamayınca (yıprandığından) Eskişehir Lisesi 1929-1930 öğretim yılında Odunpazarı’nda bulunan Numune Turan İlkokulu(Bu günkü Cumhuriyet Tarihi Müzesi) binasına taşınmıştır (3.Bina). Fakat bu bina Eskişehir Vilayeti lise binası için çok küçük geliyordu. Eskişehir’in lise binası ihtiyacı şehrin ileri gelenlerince, bizzat Atatürk’e iletilmişti. 16 Ocak.1933 yılında Atatürk Eskişehir’e geldi.(Ondördüncü gelişleri).Trenden inerek yanındaki zevat ile Eskişehir Lisesi’ni (Numune Turan mektebi Binasında) ziyaret etti. Okul Müdürü Sami Kuman ve öğretmen Hüsnü Soyer ile Nurettin Bey okul girişinde Ata’yı büyük bir heyecanla karşıladılar. Atatürk bu ziyaretinde öğrencilerle ve ders programlarıyla ilgilenmiştir. Mevcut binanın lise için yetersizlik dileklerini kabul edip isteğin yerine getirilmesi için Eski kaymakamlık Binasının yerine yapılmakta olan Vilayet Binasının liseye verilmesi yönünde ilgililere emir vermiştir. Burada bahsedilen Odunpazarı’nda bulunan eski kaymakamlık binası, Eskişehir Mutasarrıflık yani bağımsız Liva-Sancak yapılanmasında yıktırılarak büyük bir bina yapılacaktı. Ancak 1.Dünya savaşı, ardından İstiklal Savaşı Bina’nın inşaatını yarım bırakmıştı. Bina mimarisi 1.Ulusal Mimarlık Dönemi örneklerine göre projelendirilmiş, Bodrum+3 katlı, “U” planlı Selçuklu ve Osmanlı Dönemi yapı öğelerini öne çıkaran, giriş cephesine (Portal) önem verilerek özgün bir vilayet binası olarak inşası devam ediyordu (Nalçakan, 1995:85).İşte Atatürk’ün Eskişehir’e 14.gelişlerinde mevcut lise binasını (Turan İlkokulu) ile inşası devam eden vilayet binasını inceleyerek, Vilayet Binasının liseye verilmesi talimatını hayata geçirmek üzere; MEB 26/2/1933 tarih ve 17889 sayılı tezkeresini Bakanlar Kurulu 04/03/1933 tarihinde toplanarak 13949 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla hükümet konağı olarak yapılmakta olan bina; Eskişehir Lisesine, lisenin eğitim gördüğü bina(Turan İlkokulu binası) da hükümet konağı olarak mübadelesine karar verilmiştir.(Ek-3) Böylece inşaası tamamlanan yeni lise binasına taşınarak 1934-1935 ders yılında yeni binada eğitime başlamıştır.(4.Bina) Bina, okulun mezunlarından devrin Maliye Bakanı rahmetli-demokrasi şehidimiz Hasan POLATKAN tarafından esaslı bir onarım ve tadilattan geçirilerek kaloriferli ısıtma sistemine kavuşturulmuştur.(Günday, 2009) 1910 yılında açılan Eskişehir İdadisinin adı Eskişehir Lisesi, daha sonra1961 yılında Atatürk Lisesi olarak değiştirilmiştir. Atatürk Lisesi Binası 29.4.1988 Tarih ve 168 sayılı Konya Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulunca anıtsal yapı olarak tescillenmiştir. Bu tescille birlikte Bina ana rengi yeşil olarak belirlenmiştir. Atatürk Lisesi 209-2010 öğretim yılından itibaren Anadolu Lisesi statüsünde (tarihi adı olduğundan, değiştirilmeden) eğitim-öğretimini sürdürmektedir.
SONUÇ 
Eskişehir’de ilk lise olması nedeniyle yapılan bu araştırma sonucunda ilk lisenin 1910 yılının, Ekim ayının 16.gününde küşad (açılış veya başlama töreni) edilmiş olduğu ve bu tarihten önce de Lise binasının bulunmadığı belirlenmiştir. Eskişehir’in bağlı bulunduğu Kütahya Maarif Salnamelerinden(1898-1904) lise değil rüşdiye kaydı bulunmuş, II. Abdülhamid zamanında idadilerin yaygınlaştırılması amacıyla açılması kararlaştırılan 109 idadi arasında da Eskişehir bulunmadığı anlaşılmaktadır. Eskişehir İdadisisin varlığıyla ilgili ilk belge 1910 tarihli Eskişehir gazetesindeki haberler, ikinci belge ise 1911 tarihli Eskişehir Ticaret Odası Arşivinde bulunan Eskişehir‘den Hüdavendigar Vilayetine yazılan istida yazısı, üçüncü belge ise Sultani adıyla anılan bilgidir (Atatürk’ün Bütün Eserleri, 2004). Eskişehir’in Kazadan Mutasarrıflığa yükseltilmesi çalışmaları çerçevesinde bu 5 sınıflı Mekteb-i İdadi 1910 yılında açılmış bulunmaktadır. Yukarıdaki safahattan Atatürk Lisesinin 1930 yılında değil, 1910 yılında açılmış olduğu anlaşılmaktadır. Dört defa bina değiştiren lise; Eskişehir Mekteb-i İdadisi olarak 1910 yılında açılmış, adı Eskişehir Lisesi daha sonra Atatürk Lisesi olmuştur.
  Rifat GÜNDAY*
Eğitimci,Araştırmacı ve Tarih Öğretmeni

MAKALE'NİN  ORİJİNAL YAYIN  LİNKİ : ESOGÜ  Türk Dünyası Uygulama ve araştırma Merkezi   Gençlik Dergisi  Cilt :1 , Sayı : 1 

http://estudamdergi.ogu.edu.tr/index.php/genclik/issue/viewFile/9/110

4.Bina(Şİmdiki)

3.Bina (Eski Turan İlkokulu)

KATMA 'DAN AFRİN'E 100 YILLIK BİTMEYEN HESAP

KATMA MUHAREBESİNDEN AFRİN 'E 100 YILLIK BİTMEYEN HESAP

Tarihimiz ve Olaylar -7 : KATMA MUHAREBESİNDEN AFRİN'E 100 YILLIK BİTMEYEN HESAP

*Rifat GÜNDAY

ZEYTİNDALI ‘yla gündeme gelen “Afrin -Azez–Racu-Katma –Müslimiye-”  hedefleri/yerleri   meşru savunma amaçlı stratejik harekat yürüten  Mehmetçik için yabancı yerler/isimler değildir. Bazı benzerlikleri göz önüne alarak bakıldığında sanki yüz sene önceye dönmüşüz gibi değerlendirilebilir. Aslında gündeme gelen ilk yer adı;   “Azez”,  Fırat Kalkanı harekâtında DEAŞ’tan temizlenmişti. Genel olarak Halep’in 45 km. kadar kuzeyinde, dağlık Platoların yükseldiği alanda yer alan Katma/Katme; Azez’in batısında yani Azez ile Afrin arasında yer almaktadır.

Yüz yıl önce son savunma hattımızı oluşturmaya çalıştığımız bu bölgeler ve bu savunma hattını yöneten ordu karargahı (7.Ordu)  Racu ve Katma merkez olmak üzere Antakya’dan  Halep’ in kuzeyinden geçen bir savunma hattı oluşturmuştu. Burada dirençli bir savunma yapan birliklerimiz Heylan köyü vadisinde de aniden taarruza kalkarak İsyancı Şerif Hüseyin’in Çöl Kolordusu  + İngiliz Taaruzunu püskürtmüşlerdir. (26 Ekim 1918).
Daha önceden "Fırat Kalkanı" adıyla yürütülen El-Bab harekatı ve bugün de "Zeytindalı" adıyla yürütülen Afrin harekatlarının  , 100 yıl önce yapılan Katma savunmasıyla benzer amaçlar taşımakta yani Türkiye'nin Beka'sını sağlamaya yönelik meşru savunmalarımızdır.

UZAK CEPHELER İMPARATORLUĞUN SONUNU GETİRİYOR
İngilizler, Nablus’tan itibaren Halep hattına kadar 500 km.lik bir mesafeyi hızlı bir şekilde ilerleyerek ulaştılar. Birinci dünya savaşı sonlarına doğru Hicaz, Yemen ve Sina –Filistin cephelerindeki birliklerimizin tüm kahramanlıklarına rağmen sürekli hırpalanan, moralsiz –mecalsiz ve aç-susuz kalan Osmanlı Ordu birlikleri, Anadolu’ya doğru geri çekiliş yolunda binlerce şehit bırakmıştı. İşte asıl mesele, ordumuz bu noktaya nasıl çekilmişti ?

 

Ordularımızı (Yıldırım) Bu günkü Suriye sınırına çeken olaylar; 1.Dünya Savaşının Çanakkale cephesinde büyük bir mağlubiyet alan müttefikler savaşı güneye daha geniş bir coğrafyaya yaydılar. Güneyimizde; Basra, Sina ,Filistin ,Hicaz ve Yemen cephelerinde bulunan birliklerimizin bağlantısı isyancı Şerif Hüseyin birliklerince gayr-ı nizamı harple kesildi.Önce Mekke düştü, ardından Kızıldeniz üsleri düşürüldü ve Yemen- Hicaz cephesi yarıldı. Kanal harekatlarının başarısızlığıyla, 3.Gazze muharebesini 31 Ekim 1917 ‘de kaybettik ve cephemiz yarıldı (1.Gazze - Birüssebi ve 2.Gazze muharebelerinde İngilizleri püskürtmüştük.) Sina Cephesinin yarılmasıyla İngiliz ordusu (110.000 asker) ; Birüssebi , Gazze , Yafa ve en sonunda Kudüs’ ü ele geçirdiler. Sadece Irak-Basra cephesinde Kut ül Ammare savaşını (29 Nisan 1916) zaferle kazanmıştık. Ancak daha sonra Irak cephesinde 11 Mart 1917 ‘de Bağdat düştü. Sonuçta buradaki ordularımızın genel kumandanı Falkenhayn’ın Kudüs’ ü savaşmadan teslim ettirmesiyle de (9 aralık 1917) Mekke Emiri Şerif Hüseyin oğulları ve İngiliz Casusu Lawrance ‘ın koordineli olarak yürüttüğü Arap isyanlarıyla yıpranan birliklerimizin durumu İngiliz Genel hücumuna zemin hazırlanmıştır. Neticede Sina’nın kaybedilmiş, Kudüs’ün tesliminden sonra da 1918 yılı başında Filistin de düşmüştür.
Mustafa Kemal 7.ordu Komutanlığına atandığında 28 Ağustos 1918 de Halep üzerinden Nablus’a gelerek göreve başladı ; Osmanlı Devleti, yaklaşık 4 yıldır süren bir mücadelede MEKKE –KUDÜS , FİLİSTİN DAHİL ”Medine- Yemen hariç, bütün yarımadayı kaybetmiş ve 300 bin şehit vermişti. Fahreddin Paşa Medine`yi etrafı kuşatılmış olduğu halde savunmaya devam ediyordu, Yemen de kuzeyle bağlantısı kesilmiş halde akıbetini beklemekteydi.
Yıldırım orduları grubu kumandanı Alman General Limon Von Sanders olup ; Grup Komutanlığına bağlı ordular; 7.ordu Mustafa Kemal , 8.ordu Cevat Paşa , 4.ordu ise Mersinli Cemal Paşa komutasındadır.İklim şartları ve Asi baskınlarından iyice yıpranan orduların teçhizat , malzeme ,erzak ve cephane sıkıntıları da had safhada ve her gün gerçekleşen gayrinizami baskınlar sonucunda da morali çok bozuk idi.
İngiliz Genel saldırısı 19 Eylül de Lut gölü civarında, Kudüs’ün 90 km. kuzeyinde Nablus’un güneyinde 100 km lik bir cephede gerçekleşti. Nablus (Mecidiye-Meggido ) Meydan Muharebesi olarak bilinen çarpışmalarda; Mareşal Liman Von Sanders’in Yıldırım Ordular Grubu bozguna uğramış,4. ve 8.ordular daha savaşın başında dağılmış Genel kumandan L.Sanders ise çadırını pijamayla terk ederek kaçabilmiş ve bir süre karargahını kontrol edememiştir. Bu dağınık halde ve çekiliş yolunda sürekli baskınlarla hırpalanan ordularımız Şam’a doğru çekildiler. Birliklerimiz İngiliz Genel Saldırı kuvvetleri ve Şerif Hüseyin’in Çöl Kolordusunun takibindeyken geçiş güzergahlarında pusular kurulmuş, Yahudilerin , Dürzilerin ,Ermeni grupların ve yağmacı Bedevilerin de türlü baskınlarına uğramış ve zayiat vermişlerdir. Şam’ı savunan 4.ordu komutanı Mersinli Cemal Paşa elindeki son kuvvetlerini ve karargâhını da kaybederek Şam’ı terk etmiştir.(1 Ekim 1918).Çekilişteki düzensizliğe bir örnek Şam ve Beyrut aynı gün düşmüştür. Mustafa Kemal 7. Orduyu çarpışarak Halep’e çekmeyi başarmış, ancak 25 Ekimde Halep ‘te sokak çarpışmalarına 20.000 kişilik Şerif’in ordusunun yanı sıra yağmacı diğer gruplar da katılınca kayıp vermemek için Halep kuzeyindeki stratejik tepelere çekildi ve Halep’i de uzaktan kontrol edebilecek savunma hattı oluşturdu. İşte İngilizler yukarda anlatmaya çalıştığımız Afrin –Katma –Azez-Müslimiye (Halep kuzeyi - Kilis güneyi, Doğu-Batı yönünde bir hat) hattına saldırmışlardı.Bu arada 7.ordunun karargahı Racu beldesinde idi. Bu Cephedeki sürekli çekilme , başarısızlık ve kayıpların neticesinde Yıldırım Orduları grubu (Nablus-Halep hattında) ; 70.000 esir , 360 top, 300 makineli tüfek, 200 kamyon, 40 otomobil, 85 lokomotif, 460 yük ve yolcu vagonu kaybetmiştir.
Muharebelerin gidişatının nedenlerini özetlersek ;
-Yıldırım Orduları Grup Komutanı Falkenhayn’ın karargahtaki Alman komutanlarını kayırması, hatta Osmanlılar aleyhine bazı ihanetlerde bulunmaları. Alman Subayların bölgeye ve bize yabancı hareket ve talimatları orduyu yıpratmış ve hatalara sevk etmiştir. Almanlar Petrol elde etmeyi amaçlayarak, Bölgedeki aşiretlerle-Osmanlı aleyhine olabilecek- Almanya lehine ilişkiler geliştirmiştir.
-Mekke ve Akabe’nin tedbirsizce kaybedilişinin Asilere ve İngilizlere verdiği cesaretle saldırılarını artırmalarıyla Hicaz-Yemen cephelerinin daha sonra da Sina cephelerimizin yarılmasına neden olmuştur.
-I.kanal harekatında İngiliz İstihkamlarının ve savunma kudretinin görülmesine ve açıkça kayıp verilmesi bilinmesine rağmen, II. Kanal harekatını Alman Albay Kressenstein’in tekrar denemesi ve ağır zayiat verilmesinin ardından, Bölgeye İngilizlerin doğrudan girmesi gerçekleşmiştir
-Kudüs’ün hazırlıksız ve aniden (savaşılmadan) teslim edilmiştir.
-Alman Kumandanların çöl şartlarına uyamamaları ve yetersiz silah ,askeri teçhizat, iaşe , cephane ve lojistik eksiklikler baş göstermiştir.
-İstasyonları baskınlardan korumak için orduların küçük birliklere ayrılmasıyla koordinenin zayıflamasına, daha büyük çaplı saldırılara küçük birliklerimizin kolaylıkla imha edilmesine vesile olmuştur.
-Bölgedeki şehirlerin yönetimlerinde fiilen yerelliğin ön plana çıkıp , hükümetin kudretinin azalması , Alman subayların yüzünden Bölge halkının bize karşı saygısının ve itaatinin azalmasına yol açmıştır.
KATMA MUHAREBESİNDE 7.ORDU’nun TERTİBATI
20.Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa ,1 ve 11.Tümenlerle , Kefr Yasin-Hefan hattını tutacak
3.Kolordu Komutan Albay Selahattin (Adil) 24 ve 43.Tümenlerle (önceki Komutan İsmet hastalandığından yerine Selahattin atanmıştır) Batı kısmını tutacaktı.
4.ve 8 (ordular karargah dahil olmak üzere imha olduğundan Cevat ve Mersinli Cemal paşalar görevsiz kaldılar.)
Mustafa Kemal savunmayı kuvvetlendirmek için, düşmanla temas halinde bulunan artçı birliklerimizle oyalama muharebeleri yaparak, zaman kazanmaya çalışıyor ,ancak etkili hava hücumlarıyla Halep ve çevresinde mevzilenmeye çalışan birliklerimiz bombalanıyordu.
Burada Türk ordusunun –Son 500 km.lik Nablus- Halep hattında görüldüğü gibi - savunma yapamayacağını sanan saldırganlar önce Bedevi öncü kollarınca Sebil’de bulunan Mürettep Süvari Alayına hücum etmişler fakat püskürtülmüşlerdir.(26 Ekim 1918) Öğlene doğru ise İngiliz kuvvetleri, Bedevi öncü kollarınca Hava desteğinde Halep-Katma yolunun iki tarafından taarruza devam etmişlerse de 7.Ordu Komutanlığınca, durdurulmuşlardır. Bu sefer Düşman, bir süvari alayı kadar birliğiyle 26 Ekim 1918 günü öğlen Heylân Köyü’nün iki tarafından ilerlerken, üç süvari alayıyla Halep-Katma yolunun iki yanında mevzii almış bulunan 109 ve 111.Piyade Alaylarımıza ara hattı(Cephemizi yarmak için) üzerinden tekrar taarruza başlamıştır. İngilizler, Filistin Cephesi’nde cereyan eden muharebelerde, Yıldırım Ordular Grubunun, cephesini her defasında birliklerin ara hatları üzerinden, –istihbarat desteğiyle – yarmayı başarmışlardı. Bu sefer de belirledikleri birliklerin aralarına girmeyi hedeflerine almışlardı.
Mustafa Kemal, Allenby’in ilerleyişine / taarruzlarına karşı Anadolu’nun son direniş noktasının son direnişini hazırlamış ve Halep’in kuzeyinde bulunan Katma hattında sonuna kadar kuvvetleriyle direnecekti.
Mustafa Kemal, ele geçen esirlerden saldıran İngiliz Birliğinin 200 kadar hafif zırhlı -yarı paletli ve silahlı araç olmak üzere- 4 Alay’dan oluşan 15. süvari tümeni olduğunu tesbit etmiş ve buna göre önlem geliştirmekteydi. Gerçekten de 7.ordu Birliklerimizin, bu güne kadar cereyan eden muharebelerde büyük zayiat vermiş ve muharebe gücü çok zayıflamış olmasına rağmen ve bir kısmı da diğer ordularımızın kalanlarından toplanmasına rağmen , Halep Cephesi’ndeki son muharebede gösterdiği direnç, Anadolu’yu savunmak için, mücadeleye devam edeceğinin en önemli göstergesi olarak değerlendirilecektir.Katma hattını savunan birliklerimiz ,İngilizlerin hava destekli hücumlarının her seferinde püskürttüler.
7.ordu birlikleri beklenmedik bir şekilde Bleyramun cıvarındaki Heylan köyü vadisinde birliklerimiz karşı taaruza kalkarak İngiliz süvari ordusu ve İsyancı Arap çetelerini dağıttı. 1. Dünya Savaşının son savaşı Katma Savaşı böyle kazanılmıştı. Dönemin tanıklıklarına göre bu tarihe geçen “Halep direnişi” ydi.

Katma merkezli yürütülen savunma savaşı nda şiddetli çatışmalarda, İngilizlere ve Bedevi gruplara ağır kayıplar verdirilmiş, ancak Bleyramun civarında ,Heylan vadisni de kapsayan karşı muharebede ordumuz binin üzerinde şehid vermişti. Mustafa Kemal, muharebede şehit olan askerlerimizin naaşlarını Müslümiye üzerinden Katma’ya getirterek buraya defnedilmesini sağlatmıştı.(Katma Şehitliği)
General Allenby, Halep kuzeyinde bulunan Katma’da İngiliz ve Arap Ordularını durduran ve geri atan 7.Ordunun mevcudunu, 4 ve 8.Orduların kalan personeli dâhil 2.500 piyade, 150 süvari ve 8 top olarak değerlendirmiştir.(Gerçekte ise buradaki kuvvetlerimiz beşbinden fazlaydı)
7. Ordu Komutanlığı, 28 Ekim’de son emrini vermiş: Bu emre göre; “ Türk süngüleri bu bölgedeki milli hududu çizmişti.” 7. Ordu İskenderun ve kıyılarıyla birlikte Reyhanlı, Kırıkhan, Belen, Der el Cemal, Tel el Rifat ve doğuya uzanarak genel hattını koruyordu. Antakya ve çevresini de hatta dahil ederek, İngiliz ve Şerif Hüseyin’e bağlı birliklerin Toros geçitlerine ulaşarak oradan Anadolu içlerine sızması önlenecekti. Muharebeyi yürüten komutanımız 7.Ordu Komutanı Mustafa kemal bu hattı oluşturmasını .:” Bir hat tespit ettim ve sınırladım. Kuvvetlerime emir ettim ki; düşman bu hattın ilerisine geçmeyecek” diye anlatmıştır.
Bu hatla Türk cephesi Halep’in 5 km. kuzeyinde şimdilik istikrar sağlamıştı. Bundan sonra da M. Kemal Paşa’nın 7. Ordusu birçok taarruza uğramışsa da, bunların hepsini geri püskürtmeyi başarmıştı.
Mustafa Kemal’in burada tespit ettiği İskenderun-Carablus hattı daha sonra Misak-ı Milli kararlarına göre güney sınırımız oldu.(Son Osmanlı Mebusan Meclisinin 20.Ocak 1920 tarihli kararı)
Zaten "30 Ekim Mondros"’la fiili durum sona ermiştir. Bir süredir Fiilen Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı görevini yürüten Mustafa Kemal’in görevi de onaylanmıştı. Bundan sonraki çabalar Genel olarak Anadolu’nun savunmasına yönelik olacak İstiklal ateşinin yakılması olacaktır.
Katma zaferi o kadar etki yapmıştır ki uzun süre İngiliz birlikleri taarruz a kalkamadılar. daha sonra skyes-picos gereği bölgeyi Fransızlar gelip karargahlarını Katma’ya kurdular.Güney illerimize yönelen Fransız saldırıları da buradan yönetildi.Ünlü Antep kahramanı şahin Bey de savunma planını şöyle özetlemiştir. “ Katma- Kilis yolu Fransızlar hariç herkese açık ..” diyerek bu yolda Fransız konvoylarına saldırlar yaparak Antep savunması için şehit olacaktır.
Katma Muharebesinden Zeytindalı’na Tarihi ilginç Tekerrür :
Zeytindalı harekâtının stratejik ilk ayağı olan Afrin temizliği sadece stratejik değil aynı zamanda Tarihi önemi vardır. Bu gün Anadolu’ya terör zarar vermesin diye Mehmetçik kanını akıtırken, 100 sene önce de düşman Anadolu’ya giremesin diye Mehmetçik Katma savunmasını yapmıştı. Zeytindalı harekatını yürüten Mehmetçiklerimiz de bunun farkındalığını belirtircesine Racu beldesine girdiklerinde duvarlara 100 sene önceki direnişe atıfta bulunan yazılar yazmışlardır. Katma nasıl Anadolu’ya son siper olmuşsa, bugün de Zeytindalı yine Türkiye’ye siper olmaktadır. O gün Katma olmasaydı ,İstiklal savaşına başlama cesaretimiz olmaz ve çizdikleri Sevr’i gerçekleştirirlerdi.Bu gün de Zeytindalı olmazsa Sevr benzeri durumları kabule zorlayacaklarını zaten alenen ilan etmişlerdir.
Dün Katma’ya hücum eden dünyanın en büyük iki süper gücü İngiliz ve Fransızlardı( Rusya savaş tan çekilmişti.) yani “yedi düvel”di.Bu gün de Katma’da yine Dünyanın en büyük iki süper gücü ABD ve Rusya bulunmaktadır. Yani bu günkü Fırat kalkanı-Zeytindalı harekatları Milli’dir ve Emperyalizmin piyonlarına , yani “yedi düvele” karşıdır.Piyonlar yok edildikçe ,”yedi düvel” devrilecektir.
Dün Katma’nın bu gün de Zeytindalı harekatlarının ortak yönü, saldırıların Türkiye’ye Güneyden gelmesidir. Bu günkünde biraz daha farklı olarak Asya’nın kapısı zorlanmaktadırlar.

Türkiye’nin tek parça olarak yoluna devam etmesini düşünen herkes bugünkü bu mücadeleye desteğini göstermelidir ki sonra daha büyük belalar kapımızı çalmasın.

Burada yapılacak ikincil bir iş de bini aşkın Katma şehitlerimizin bulunduğu alanın şehitlik olarak yeniden düzenlenerek; Güney(Suriye) cephesinin aziz şehitlerini yâd'etmektir.Yine Fırat kıyısındaki yerine taşınmayı bekleyen Ata'mız SÜLEYMAN ŞAH 'ın naaşının Türbesine taşınması muhakkak ki gerçekleştirilmelidir.
Tarihte(1.Dünya savaşının sonuna doğru) Nablus cephesinin yarılmasıyla nereleri kaybettiğimizi hatırladığımızda ve son direniş olan bu 100 sene önceki Halep direnişinden ders alarak bugünkü “ Bekâ” mücadelelerimizi de zafere ulaştırıp , Türk Milletinin geleceğine “kefen biçmeye” heveslenen yeni “Sevr’”leri tarihin çöplüğüne postalamak olacaktır.

*Rifat GÜNDAY
Eğitimci,Araştırmacı ve Tarih Öğretmeni
Kaynaklar :
1-Falih Rıfkı Atay , Zeytindağı
2- Zekeriya Türkmen , Yıldırım Ordularının Teşkili
3-Gn Kur ATASE Yay, Sina Filistin Cephesi
4-Güncel Zeytindalı Haberleri